MƏNƏVİYYAT

Mənəviyyat Haqqında

İnsan və onu əhatə edən aləmlər.

İnsan daim müəyyən bir iş görür: yeyir, içir, danışır, oxuyur, düşünür, kiminləsə dostluq edir, kiminsə köməyinə ehtiyac duyur, yaxud kiməsə əl tutmalı, yardım etməli olur. Hansısa bir ailəyə, xalqa, dövlətə mənsub olan insanı daim başqa insanlar – valideynləri, qohum əqrabaları, qonşuları, dostları, həmvətənləri əhatə edirlər. Deməli, insan həyatda təkbaşına yaşamır, həm başqa insanlar ilə, həm də onu əhatə edən bütün canlı və cansız aləmlə sıx əlaqədə olur.

Elə isə, bu əlaqələri saxlayan müəyyən qanun-qaydalar da olamalıdır və insanlarla, ətraf aləmlə davranış qaydalarını göstərən birisi də olmalıdır ki, hamı onu dinləsin, hamı bu qanunlara və qaydalara riayət etsin. Yoxsa, hərə öz ağlına görə, öz istəyinə görə yaşasa dünya qarmaqarışıqlıq içərisində dağılar ki!

Bir anlığa təsəvvür edək ki, bizim ailədə mən yalnız öz istəklərimi yerinə yetirirəm, ata-anamın, nənə-babamın, bacı-qardaşımın arzu və istəklərini nəzərə almıram. Bacım da, qardaşım da, atamda da, anam da, hamı, hamı bu cür davranır. Bizim ailədə vəziyyət necə olar? Burada yaşamaq mümkün olarmı? Əlbəttə yox.

Cəmiyyət ailənin böyük formasıdır. Buna görə də ailədə olduğu kimi, cəmiyyətdə də hər bir adamın həm cəmiyyət qarşısında, həm də onun hər bir fərdi qarşısında öz vəzifələrivardır. Bu vəzifələrin yerinə yetirilməsinə də hər kəs məs'uliyyət daşıyır. Beləlikə, hər yerdə insanların birgə, bərabər, mehriban, qardaşlıq, dostluq, səadət icərisində yaşamalarını təmin edən qanunlara, qaydalara bir ehtiyac duyulur. Bu ehtiyac isə ancaq insanın mənəviyyatının zənginləşməsi ilə ödənilir.

Buradan da belə bir sual doğur: insanlar arasındakı, cəmiyyətdəki bu əlaqələri kim tənzim edit, bu həyat tərzi necə, hansı qanun-qaydalara əsasən qurulur? Bütün bu vəzifələri yerinə yetirərkən insan necə davranmalıdır?

İnsanın davranışı, özünü aparması onun əxlaqıni göstərir. Əxlaq isə insanın mənəviyyatından qidalanır. Deməli, insan necə bir mənəviyyata malikdirsə, əxlaqı da ona görə formalaşır. İnsan hansı əxlaqa sahibdirsə, həm başqa insanlara, həm də ətrafındakı canlı və cansız aləmlərə münasibəti də elə olur. Deməli, insanı insan edən onun mənəviyyatıdır.

Bəs mənəviyyat nədir?

Mənəviyyat - insanın əxlaqını formalaşdıran ruhi keyfiyyətlərdir.

İnsanın ruhi keyfiyyətləri dedikdə ilk növbədə onu digər canlılardan fərqləndirən ağlının, şüurunun, vicdanın, iradəsinin olması nəzərdə tutulur.Elə insanı insan edən də budur, yoxsa, insan ağlından istafadə etməyəcəksə, şüurunu işlətməyəcəksə, vicdanı ilə hər şeyi ölçüb-biçməyəcəksə, zərərli vərdişlərdən, hərəkətlərdən uzaqlaşmaq üçün iradəsindən istifadə etməyəcəksə, o zaman insanın başqa canlılardan, heyvanlardan fərqi nədir? Heç bir canlıda bu keyfiyyətlər yoxdur.

Bax, mənəviyyat məsələsi də burada üzə çıxır. İnsanın ağlı, süuru, vicdanı, iradəsi vardır, lakin bunları o, özü əldə etməmişdir, bunlar ona verilmişdir. İndi ki bütün bunlar insana verilmişdir, o zaman bunlardan istafadə etməyin qayda-qanunları da bildirilməlidir, yoxsa insan bütün bunları haradan biləcək?

Bəs bu qayda-qanunları verən kimdir? Bunlar necə qanun-qaydalardır? Cavab yalnız bu ola bilər: insana həyatı kim veribsə, ona ağlı, şüuru, vicdanı, iradəni də o vermişdir. İnsana necə yaşamağı öyrədən də odur.

Mənəviyyatımızın mənbəyi.

Mənəviyyatımızın mənbəyi bütün aləmləri, o cümlədən şüurlu varlıq olan bizləri yaradan Allahın göndərdiyi Kitab- Qur`ani-Kərim və Onun son elçisi, şanlı Peyğəmbərimizin həyat tərzidir.

Nə üçün bu ikisi? Bu sual e`tiraz şəklində hər an eşidilə bilər. Lakin etiraz etsən də, etməsən də, bilməlisən ki, həyatda yaşamaq üçün insanın seçə biləcəyi üç yol vardır:

birinci yol: insanlar heç kəsi dinləməyəcək, hərə öz ağlının kəsdiyi, kefinin istədiyi kimi yaşamayacaqdır;

ikinci yol: insanalar daha ağıllı hesab etdikləri başqa insanların ağlından istifadə edəcək, onların dedikləri, öyrətdikləri kimi yaşayacaqlar;

üçüncü yol: insanlar özlərinin iradəsi olmadan mükəmməl bir varlıq olaraq Allah tərəfindən yaradıldıqlarını dərk edib Onun əmrlərinə uyaraq yaşayacaqlar.

Gəlin, biz də süurumuzdan, ağlımızdan istifadə edərək bu üç yolun hər biri barədə azacıq düşünək, hansının  doğru olduğunu anlamağa çalışaq.

Birinci yol. Əgər insanlar hərə öz bildiyi kimi, öz kefinə görə yaşasa, o zaman heç bir qaydaya, qanuna ehtiyac da qalmaz. Qaydasız –qanunsuz bir cəmiyyətdə isə zülm hakim olar. Kimin kefi nə istəsə, onu edər. O zaman insan yer üzünün bəlasına çevrilər. Heç kəs başqa birisinə etibar etməz, inanmaz, güvənməz. Hamı bir-birindən qorxar, çəkinər. Çünki qarşısındakı insanın nə düşündüyündən xəbərdar olmadığından, onun nə düşündüyünü bilmədiyindən ondan bir faydalı davranış gözləməz. Beləliklə, insan heyvandan daha təhlükəli varlığa çevrilər. Belə bir həyat tərzini kimsə qəbul edərmi? Hətta insan cəmiyyətindən təcrid olunmuş Mauqli belə öz keyfinə görə yaşaya bilmir, meşə qanunlarına tabe olmaq məcburiyyətində qalırsa, o zaman insan kimi yaşamağın da bir

qayda-qanunu olmalı deyildirmi?

İkinci yol. İnsanlar daha ağıllı hesab etdikləri başqa birisinin həyat tərzini örnək, hətta onu özlərinə lider qəbul edib yaşaya bilərlər. Lakin burada başqa bir məsələ də vardır. Əgər insan daim başqasının ağlı, şüuru ilə yaşamalı olsaydı, o zaman ağıl, şüur, vicdan, iradə hər kəsə deyil, bir adama verilərdi. İnsana vicdan da gərək olmazdı, çünki vicdan insana o zaman gərək olur ki, şüurundan, ağlından istifadə etsin. Bu zaman insan heyvan sürüsündən də aşağı səviyyədə bir varlığa çevrilərdi.

İndi ki, hər kəsin ağlı, şüuru vardır, deməli, hər kəs öz ağlından, şüurundan istifadə etməlidir.

Digər tərəfdən, insan daim dəyişən varlıqdır. Bu dəyişkənlik onun ağlına, şüuruna aiddir. Yoxsa, insan bədən quruluşuna görə bir milyon il əvvəl necə idisə, indi də elədir- o zaman da iki ayağı, iki əli, bir başı, iki gözü, iki qulağı, bir ağzı, bir dili vardı, indi də elədir. Dəyişən onun şüuru, ağlıdır. Indi ki, insana ağıl və şüur verilmişdir, o zaman hər bir insan bunlardan istifadə etməlidir.

Bir də ağılla əxlaq eyni deyildir, ağılla, şüurla vicdan eyni deyildir. Çox ağıllı adam Allahdan qorxmursa, çox əxlaqsız və fırıldaqçı da ola bilər. Çox ağıllı, çox savadlı adam Allahı inkar edirsə, yalnız  “mən-mən” deyirsə, çox vicdansız da ola bilər, başqalarını uzun müddət aldanıb onların hesabına yaşayar. Tarixdə belə şəxslər, belə misallar çox olmuşdur. Bir elmi dəlil başqa bir elmi nəzəriyyəni inkar etmiş, birisinin vaxtı ilə meydana çıxardığı dahiyanə qəbul edilən görüşü sonradan sabun köpüyü kimi partlayıb yox olmuşdur. Firona, Nəmruda, Napoleona, Leninə, Stalinə, Hitlerə, Mussoliniyə inanan, onları ideal kimi qəbul edən milyardlarla insanlar sonra aldandıqlarının fərqinə varmışlar. Onların qurduqları sistemlərin, yazdıqları və yazdırdıqları qanun-qaydaların bir insana və ya bir qrup insana xidmət etdiyini sonradan anlamışlar. Amma çox gec olmuşdur, insanlar istismar olunmuş, milyonlarla nahaq qanlar axıdılmış, milyonlarla insan zülm və işgəncənin qurbanı olmuşdur.

Nəhayət, üçüncü yol. Insan özünün iradəsi olmadan, onun istəyindən asılı olmadan mükəmməl bir varlıq olaraq yaradıldığını dərk edir. Anlayır ki, onu yaradan vardır. Allah hər şeyin yaradıcısıdır. Ucsuz-bucaqsız  göyləri də, ondakı ulduzları, Ayı, Günəşi də, Yeri də, Yerdəki dağları, çayları, dənizləri, meşələri, çölləri də, onlarda olan hər cür canlıları – balıqları, quşları, böcəkləri, həşəratları, heyvanları, hər şeyi, hər şeyi yaradan Odur. Bu qədər heyrətamiz varlıqları yaradan Allah, əlbəttə, onlara necə yaşamağı da öyrədər. Bunu öyrətməyin yolu isə ikidir.

1)      elm, bilik vermək; 2) bu elmdən, bilikdən necə istifadə etməyin yollarını göstərmək.

Beləliklə də, aləmləri yaradan insanlara mütləq həyat, aləmlər, ondakı nizam və intizam, nədən necə və nə qədər istifadə etməyin yolunu göstərən bilgilərdən ibarət bir Kitab – Quran göndərmişdir. Burada insanlara lazım olan elmlərin hamısı, o cümlədən əxlaq qanunları və qaydaları şərh edilmişdir.

Bir də, bu qanunları, qaydaları həyata necə tətbiq etməyi öyrədən bir seçilmiş insan- peyğəmbər göndərmişdir ki, insanlar Kitabı anlamaq üçün ona müraciət etsinlər, ondan necə yaşamağı, necə oxumağı öyrənsinlər.

Ona görə də Uca Yaradan daim insanlara öz əmrlərini və bu əmrləri yaşayan insanlar göndərmişdir. Bütün bu əmrlər əvvəlcə səhifələr halında, sonradan isə kitab halında halında göndərilmişdir. Lakin bir müddət sonra insanlar bu səhifələrə, kitablara dəyişiklikləri etmişlər. Allah da hər dəfə onları ləğv etmiş, yenisini göndərmişdir. Son olaraq göndərdiyi kitaba isə Allah “ Quran” adı vermişdir və bunun son Kitab, peyğəmbərin də son peyğəmbər olduğunu, Kitaba kimsənin dəyişiklik və ya düzəliş edə bilməyəcəyini və onu dünyanın sonunadək qoruyub saxlayacağını bildirmişdir. Bu iki mənbəni yaxşı bilən və bildiklərini də yaşayan insan – yer üzünün əşrəfi, yer üzərində Allahın xəlifəsi ola bilər.

Bəzən insanlar Allahın varlığını qəbul etsələr də, Onun əmrlərini, dediklərini qəbul etmək istəmirlər. Məsələn, bəziləri “Allah vardır, hər şeyi O yaratmışdır”- deyir, amma Quran , peyğəmbər göndərdiyini qəbul etmək istəmir.

Belə məntiqi anlamaq mümkün deyildir. “Allah vardır, hər şeyi yaradan Odur”, deyirsən, buna inanırsan, amma bu qədər mükəmməl aləmləri yaradanın bir kitab, bu qədər canlıya həyat verənin, insanları yaradanın bir peyğəmbər göndərə biləcəyini şübhə altına alırsan, yaxud rədd edirsən? Doğrusu, buna nə ağıl,nə də məntiq demək mümkün deyildir.

İlahi mənəviyyata sahib olmaq insanlara və cəmiyyətə nə vermişdir?

İlahi mənəviyyata sahib olmaq insanlara mənsub olduqları ailəni, xalqı, dövləti, bütün insanları sevməyi, hörmət etməyi, qayğıkeşliyi, namuslu, qeyrətli, vəfalı və sədaqətli olmağı öyrıtmiş, onlara ən üstün keyfiyyətlər qazandırmış, xalqımızın təfəkkürünü, dünyagörüşünü, həyat anlayışını müəyyən etmişdir. Bu dünyagörüşü ilə bir çox elmi kəşflər edilmiş, nəsillər tərbiyələnmiş, mədəniyyətə yiyələnmiş, dünya dövlətləri arasında layiqli yer tutmaq müəssər olmuşdur.

Gözəl əxlaqa yiyələnənədək əcdadlarımız çox uzun bir yol keçmiş, bir çox məşəqqətlərlə rastlaşmış, onlara sinə gərmiş, ən sonda canları və qanları bahasına gözəl əxlaqı qazanmış, yaşamış, sonra bizlərə bir məqsədə xidmət etmiş, özlərindən sonra gələcək insanlara miras qoyub getmişlər. Onlardan sonra gələnlər də bu əxlaqı yaşamış, qorumuş, özlərindən sonra gələn bir başqa nəsillərə bunları öyrətmişlər.

Demək, biz də bu vəzifəni həyata keçirməli, əcdadlarımızın bizə verdiyi əmanəti təhvil verməliyik.