Akademik

OLMAQ VƏ YA GÖRÜNMƏK

Sual: Həyatını başqalarına həsr etmiş insanlara ən yüksək səviyyədə təqva, zahidlik, ixlas və vəlilik üfqü göstərilir. Digər tərəfdən isə, sadə bir insan və qul olmasına işarə olunur. Göstərilən bu iki hədəf arasında bir ziddiyyət varmi?

Cavab: Bədiüzzaman həzrətləri, yaşadığı dövrün ağır şəraiti içində, əsl təqvanı qazanmağın çox çətin olduğunu görüb; təqva mülahizəsini irəli sürdüyü vaxt, insanların ümidini qırmamaq və təqva qapısının bağlı olduğunu göstərməmək üçün fərzləri yerinə yetirən və böyük günahlardan uzaq olan insanların müttəqi-təqvalı sayılacağını ifadə edib: “Təqva, mənhiyyatdan və günahlardan ictinab etmək; saleh əməllər, əmirlər çərçivəsində hərəkət və xeyirlər qazanmaqdır. Bu dövrdə təxribat və mənfi cərəyan şiddətləndiyi üçün, təqva bu təxribata qarşı ən böyük əsasdır. Fərzlərini yerinə yetirən, böyük günahları işləməyən qurtular.” buyurmuşdur. Ancaq bu səviyyədəki bir təqva ilə kifayətlənmək, Bədiüzzaman düşüncəsinə görə himmətsizlik və sadəcə öz qurtuluşunu düşünənlərin cizgisidir. Nübüvvət (peyğəmbərlik) davasının təmsilçiləri, öz qurtuluşlarını başqalarını qurtarmaqla əlaqələndirdikləri üçün, onlar üçün ilk pillə sayılan belə bir təqva ilə kifayətlənmək bəhs mövzusu deyil. Çünki İmam Rabbani həzrətlərinin ifadəsi ilə, “Məlikin hədiyyə və bəxşişlərini ancaq onun minik atları daşıya bilər.” Meydanda, bir dövrdə sahabələrin öz üzərinə götürdükləri ağır bir vəzifə varsa, o vəzifəni öz üzərinə götürəcək insanların da o ilklərin vəsfləri ilə vəsflənmələri və onların yolu ilə getmələri şərtdir. Buna görə, fərzləri yerinə yetirmə və böyük günahlardan uzaq olma formasındakı bir təqva, bəziləri üçün kifayət etsə də, sahabə sənətini əsas alanların əzəmi təqva, əzəmi zahidlik, əzəmi ixlas və əzəmi vəlilik üfqündə hərəkət etmələri lazımdır.

Bəli, təqvanın bir çox ölçüsü var; Allahdan başqa heç bir qayəni xəyala gətirməmək, maddi-mənəvi hər şeyi Allahdan bilib, heç bir şeyi nəfsə təxsis etməmək, hər məsələdə dinin əmrlərini mühafizə etmək, özünü heç kimdən daha ali və daha xeyirli görməmək, Haqqdan uzaqlaşdıracaq işlərə qarşı həmişə tətikdə olmaq, harama aparan nəfsi həzzlər qarşısında davamlı ayıq-sayıq olmaq, Allah Rəsuluna qeydsiz şərtsiz itaət etmək, təkvini ayətləri (yaradılış dəlillərini) ardıcıllıqla tədqiq və təfəkkür edərək qəlbi və ruhi həyatı yeniləmək və müxtəlif boyları ilə rabitəyi mevti (ölümünü düşünüb dünyanın fani olduğunu mülahizə edib nəfsin vəsvəsələrindən qurtulmaq) həyatın bir düsturu halına gətirmək kimi məsələlər təqvanın boylarından bəziləridir.

Əzəmi təqvaya gəldikdə, o, “Sənə şübhə verəndən əl çək, şübhəsiz yolu seç” və “Bir qul, şübhəli şeylərə məruz qalma təşvişi ilə bir qism şübhəsiz şeyləri də tərk etmədikcə həqiqi təqvaya çata bilməz ” hədisi şərifinin işarət etdiyi kimi şübhəli şeylərdən qaçınmaqla qazanıla bilər. Allah Rəsulu (əleyhi əkməlüt təhaya), halalın da, haramın da məlum olduğunu, Cənabı Haqqın bu iki məsələni hər hansı bir şübhə meydana gətirməyək formada bəyan etdiyini, ancaq bu ikisinin arasında, ikisinə də bənzəyən bir qisim şübhəli şeylərin olduğunu, bu etibarla da, şübhəli şeylərdən qaçınmaq lazım olduğunu; yalnız şübhəli şeylərdən qaçınan insanların dinini, şərəfini qoruya biləcəyini, şübhələrə düşən adamın isə harama girmək ehtimalının olduğunu ifadə buyurublar. Nəticə etibarı ilə, həqiqi təqva, fərzləri yetinə yetirib günahları tərk etməklə yanaşı şübhəli şeylərdən qaçınaraq, elə-belə şübhə hasil edən hər şeyi tərk edib, tamamilə şübhədən uzaq həyat yaşamaq deməkdir. Əzəmi təqvaya, “vera” (təqvanın irəli səviyyəsi) da deyilə bilər. Vera, haram və yasaqlara qarşı çox həssas davranmaqla yanaşı, yasaqlara girmə narahatçılığı ilə, bütün şübhəli mövzulara qarşı qapalı olmaq və “Möhkəm və bütün daxili gözəllikləri ilə yaşanan Müsəlmanlıq, faydasızlığa qarşı qapalı olan Müsəlmanlıqdır” formatında yaşamaq deməkdir.

Hər kəs üçün olmasa da, sahabə peşəsində yol gedənlər üçün belə bir əzəmi təqva çox lazımdır. Belə ki, Bişri Xafinin bacısı, Əhməd bin Xanbelin yanına gəlib, “Ya İmam! Mən çox vaxt dam üstündə iplik bükürəm. Bəzən dövlət məmurları gəlib əllərində məşələ ilə oradan keçirlər və məndən asılı olmayaraq onların işığından da istifadə edirəm. Bu ipliyə haram qarışarmı?” deyə soruşur, böyük İmam hıçqıra-hıçqıra ağlayıb “Bişri Xafinin evinə şübhənin bu qədəri belə girməməlidir” fətvasını vermişdi.

Başqaları Üçün Yaşama Üfqü

Təqvanın müxtəlif mərtəbələri olduğu kimi zahidlik, ixlas və vəliliyin də bəzi səviyyələri vardır. Bunların ilk pilləsinə çatmaq avam (bir az oxuyub yazmağı bilən) üçün bir qurtuluş vəsiləsi olsa da, nübüvvət (peyğəmbərlik) davasının təmsilçiləri üçün əzəmi mərtəbələrə yüksəlmək bir hədəfdir. Şəxsi qurtuluşunu düşünən bir insan üçün, Allahın halalından ehsan etdiyi nemətləri şükürlə qarşılamaq və mala mülkə aid olan bütün haqqları yerinə yetirmək kimi bir çeşid zahidlik kifayət etsə də, sahabə peşəsini seçənlər üçün zahidlik - dünya ləzzətlərinə biganə qalıb, ömür boyu sanki bir pəhriz həyatı yaşamaq və əbədi olan uqba (axirət) səadəti üçün müvəqqəti dünya həyatını tərk etməkdir. Bizə hədəf kimi göstərilən əzəmi zahidliyə gəldikdə isə, bu, dərdli anlarda belə dinin hüdudlarını qoruyub saxlamaq, geniş və bol sərvət vaxtlarında da başqaları üçün yaşamaq; dünya üçün əldə edilən şeylərdən sevinc duymamaq, itirilən şeylərə görə də qəmlənməmək; tərif olunanda sevinməmək, qüsurları üzünə deyiləndə küsməmək və Haqqa qulluğu hər şeydən üstün hesab etməkdir.

İxlasın (qəlbini saflaşdırmaq, ürəkdən səmimi, riyasız sevgi) da ən aşağı və yuxarı dərəcələri vardır. Hər işi Allah rizası üçün görmək; riyadan (ikiüzlülük) uzaq olmaq və qəlbi bulandıran işlərə qarşı qapalı olmaq; ibadət və itaətdə, xalqın bilməsindən qaçınmaq və hətta xalq mülahizəsini tamamilə unutmaq ixlasın fərqli dərinlikləridir. Əzəmi və tam ixlas isə, tamamilə Allahın rizasına bağlanaraq savab və mükafat mülahizələrini də ağlından çıxarıb, riya və suma (eşidilsin və bilinsin deyə görülən iş) kimi gizli şirk çuxurlarına əsla düşməməkdir.

Sahabə peşəsində, vəlilik də sahabə vəliliyi olmalıdır. Vəlayəti kübra (böyük vəlilik) adlandırılan belə bir əzəmi vəlayətdə çox xariquladə hallar olmaya bilər. Belə ki, sahabələrə aid xariquladə hallar çox azdır, amma onların imanları çox möhkəmdir. Əzəmi vəliliyin təmsilçiləri, Quranın rəhbərliyi altında və elm orbitində hərəkət edər, mərifət (bir şeyi bütün xırdalığı ilə bilmək) qanadları ilə vüslat (qovuşmaq) axtararlar. Onlar zövq, eşq və kəşflərə başqaları qədər dəyər verməzlər; hiss, arzu və gözlədiklərini əsla önə çıxarmazlar. Onların davranışlarında Allaha iman aşkardır və ihsan (Allahı görür kimi ibadət etmək ) şüuru hakimdir. Bütün davranış, hal və hərəkətlərində Allaha olan inanc və etimadlarını oxumaq mümkündür.

Avam üçün minimum təqva, minimum zahidlik, minimum ixlas və minimum vəlilik bir qurtuluş vəsiləsi olsa da, ilayı kəlimətullah (Allahın adını hamıya çatdırmaq) vəzifəsi ilə məsul olanlar bunların hamısının əzəmi dərəcələrini özlərinə hədəf bilməlidirlər. Bununla yanaşı, onlar olmalıdırlar, görünməməlidirlər. Böyük vəlilərin arasında olmağa ləyaqət qazansalar da insanlardan bir insan olaraq bir qul kimi davranmalı; əsla fərqlilik və üstünlük mülahizələrinə girməməlidirlər.

Dərin Ol, Dayaz Görün!

Bir insan davranışları ilə qəlbi və ruhi həyatının önündə görsənməyə çalışmamalıdır. Əgər mütləq özünü ifadə edəcəksə, qəlbi və ruhi dərinliyi nə qədərdirsə o qədər dərinlik göstərməlidir, ancaq qətiyyən olduğundan daha çox görsənməməlidir. Hətta, sui zənnlərə (başqasının hərəkətini pis zənn etmək) səbəb olmamaq şərtilə, olduğundan aşağı görünmək onun üçün daha xeyirlidir. Fərzlərdə qüsur edən, vaciblərdə səliqəsiz davranan, sünnətlərdə etinasızlıq edən və təhəccüdə qalxmayan insan görünüşü diqqətsiz bir insan rəmzini xatırlatmaqla sui zənnə səbəb ola bilər. Nəticə etibarı ilə, dinin əmr etdiyi mövzuları eynilə yerinə yetirmək və qadağan etdiyi şeylərdən çox uzaq durmaq, bu cür bir pis düşüncəyə səbəb olmamaq yönündən çox lazımlıdır. İmam Qəzalinin ifadəsi ilə, münciyyata (insanı əbədi səadətə aparan vəsilələrə) sarılmaq və mühliqata (günahkarları atəşə aparan səbəblərə) qarşı da uzaqda durmaq lazımdır. Fəqət, bütün bunları edərkən, qəlbin önündə bir davranış nümayiş etdirmək cəhdi içində olmamaq da səmimi bir möminin şüarıdır.

Sahabələr və onların yolunda gedənlər, Cənabı Haqqın ehsan etdiyi nurlu dəqiqə və saatları bir sirr kimi saxlayıb başqalarına qətiyyən açmayıblar; Onun lütf etdiyi ikram və kəramətləri həmişə gizlədib xalqın içində siravi insan kimi tanınmağa cəhd etmişlər... davamlı ixlas axtarışında olmuş; gündə bir neçə dəfə özlərini sədaqət nəzarətindən keçirtmişlər. Ondan gələn hər şeyin gizli bir ərməğan olduğu düşüncəsi ilə, eşq, kəşf və kəramət kimi ikramların Verənlə verilən arasında bir sirr kimi qalmasına diqqət vermiş və bunları heç kimə açmamışlar. Onlar, öz daxili dərinliklərini və məzmun zənginliklərini başqalarına hiss etdirməmək və davamlı özlərini sıfırlamaqda bir usta kimi davranmışlar; iddialardan və iddiaya bənzər söz və davranışlardan qaçdıqları kimi, onlara lütf edilən nemətlərə “mazhariyyət” (nail olmaq) deməkdən qaçınmışlar. Dövrümüzün düşüncə qəhrəmanlarına düşən vəzifə də, sələfləri kimi davranıb dərin olmaq, ancaq sui zənnlərə qapı açmamaq şərtilə dayaz görünməkdir.

Səcdə İzi Yoxsa Riya Əlaməti?

Tərz və davranışların qəlbin önündə olmaması çox əhəmiyyətlidir. O qədər əhəmiyyətlidir ki, Peyğəmbərimiz (sallallahu əleyhi və səlləm) “Alınlarınızı sərtləşdirməyin, sərtliklə damğalamayın” buyurub; alınların yerə sürtülməsi nəticəsində meydana gələn səcdə izinin belə bir riya və fitnə ola biləcəyinə işarət etmişdir. Bəzi insanlar, “Simahum fi vucuhihim min əsəris-sucud – Onların əlaməti, üzlərindəki səcdə izi, səcdə aydınlığıdır.” (Fətih, 48/29) ayətini alındakı qabar kimi anlayıblarsa da bu çox yanlış bir təvildir (şərh). Bəzi müfəssirlər də bunu, möminlərin dünyadakı səcdələrinə görə qiyamət günü üzlərində meydana çıxacaq bir nur kimi anlayıb və “Bir qism üzlərin ağardığı gün..” (Əli İmran, 3/106) mənasındakı ilahi bəyan kimi bəzi ayəti kərimələri bu görüşlərinə dəlil sayıblar. İbn Abbas həzrətləri də, “Bu ayətdəki iz, görəcəyiniz iz deyil; İslam sifəti, xarakteri, tərzi, ciddiliyi və təvazökarlığıdır” demişdir.

Bəli, möminlərin xarakterləri, mənəvi quruluşları və təbiətləri alınlarındakı səcdə izlərindən məlumdur. O səcdə izi də alnındakı səcdə izi deyil, qəlbin üzə əks etməsindən, daxildəkinin zahirə əks olunmasından qaynaqlanan canlılıq, cazibə və nuranilikdir. Alnı sərt yerə sürtmək surəti ilə bir izin qalmasına səbəb olmaq bir növ riyakarlıqdır. Bir insan çox namaz qıla-qıla alnında belə bir iz meydana gələ bilər. Bəlkə elə çox namaz qılarkən də çox səmimidir. Ancaq o səmimiyyəti hər zaman qoruması çox çətindir. Allah qorusun, arada bir alnındakı o izi özünə nə üçünsə istifadə edə bilər. “Alnımdakı səcdə izini görsünlər və qiymətimi anlasınlar” kimi bir duyğunun buğ halında belə könlü örtməsi həmin insanın fəlakətinə səbəb ola bilər. Buna görə də, səcdə edəndə alınları yumşaq bir yerə qoymaq və az da olsa görünmə duyğusuna fürsət verməmək lazımdır. Sahabə, Tabiin və Təbəi Tabiin arasında gündə beş yüz rikət namaz qılan insanların sayı heç də az deyildi. Ancaq, heç birinin alnında maddi mənada bir səcdə izi yox idi. Bu mülahizələrə görə deyirəm ki, əlinizdən gəldiyi qədər alnınızı sərt yerə sürtməyin. Çox səcdə edin, gündə yüz rikət nafilə namaz qılın, amma nə əlinizdə, nə dizinizdə, nə də alnınızda o namazların izi görünməsin.

Allah Rəsulu, “Necə saçı başı dağınıq, paltarı köhnə, özünə əhəmiyyət verməyən və qapı-qapı qovulan insanlar vardır ki, bir məsələdə Allaha əhd etsələr, Allah onları andlarında yalançı çıxartmaz. Bəra bin Malik də bunlardandır.” buyurmuşdur. Əsas olan da budur; qəlb dərinliyi, vicdan genişliyi və himmət yüksəkliyi ilə yanaşı dayaz görünmək, normal bir mömin ədası ilə hərəkət etmək amma görünəndən daha dərin olmaq. Allaha etimad edərək böyük işlərə istəkli olmaq və böyük işlərin arxasınca düşmək amma özünü kiçik görmək, kiçik göstərmək və insanlardan bir insan olmaq; hətta onların ən kiçiyi olduğuna inanmaq. Tanınmaq və bilinmək duyğusu qəlbə yerləşdirilməsi lazım olmayan bir duyğudur; bu, tərz, davranış və görünməyi önə keçirmək deməkdir. Əksinə, inanan bir insan, qəlb dərinliyinin insanı olmaq məcburiyyətindədir. O, göründüyündən daha geniş olmalı və olduğunun aşağısında görünməli və hətta ümidsizliyə düşməmək şərtilə çox aşağıda olduğuna inanmalıdır.

Nəticədə, əzəmi təqva, əzəmi zahidlik, əzəmi ixlas və əzəmi vəlilik ilə düz bir qul olmaq arasında bir ziddiyyət olmadığı kimi, əksinə bunlar bir-birinin səbəb və nəticələridir. Təqvalı, zahid, ixlaslı və vəli insan, “görünmə” deyil “olma” insanıdır. O, qəlbi həyatı etibarilə öndə, davranışları baxımından isə iki addım geridədir. O görünməyin yolunu kəsib ancaq qəlbinə yol vermişdir. Dövrümüzün düşüncə qəhrəmanları da qəlb balanslarını bu üfqə görə düzəltməli, “görünmə”ni tərk edib “olma”ğa doğru hərəkət etməlidirlər.