Akademik

ELM VƏ ARAŞDIRMA EŞQİ

Elm və araşdırma eşqi, ilahi isimləri, o isimlər arxasındakı Şəxsi yaxından tanımaq, tanıyıb yaxınlığına çatmaq və canlı-cansız qarşılaşılan hər əşyada Ondan əsən mehi duyub hiss etmək naminə zövqlü, müqəddəs bir arzunun və həyəcanın ünvanıdır. Belə bir həyəcanı daşıyan kimsə nə gecələrin qaranlığına sataşar, nə də gündüzlərin gurultuları ilə dağınıqlığa düşər; gecəni ayrı bir tamaşa üfqü görər, gedəcəyi nöqtəyə gedər; gündüzü də ayrı bir fürsət fəsli kimi dəyərləndirər və həmişə fəaliyyətdə olar. O, həqiqətə çatmaq və inayət görməyin zəhmətli bir yolçuluqdan asılı olduğunu bilir. Məşəqqət və sıxıntıların nəbilər yolunun sərmayəsi olduğunu çox yaxşı hiss edir. Sabahları və sabahkı nəsilləri aydınlatmaq üçün gedərkən şamlar kimi əriməli olduğuna ürəkdən inanmışdır. Ömür tükədər varlığı doğru oxuyub doğru şərh etmə yolunda... və biliyini mərifətə, mərifətini də “yəqin”ə (Onu şübhəsiz və qəti tanımaq) çatdırma əzmi ilə dayanmadan qaçar varlıq şerinin müxtəlif fəsilləri arasında. O, həmişə yeni bir zirvəyə çıxma yolundadır; üfqü, hədəfi və imkanlarından fərsahlarla irəlidədir; sürəti və yüksəlişi ən yuxarıda uçanlardan daha yüksəksir; sərmayəsi bir damcı olduğu vəziyyətdə belə gözlərində hər zaman geniş dəryaların əzəmətli görüntüləri var; qanadlarını ümidlə çırpar və bu uzun yolçuluqda bir quruş sərmayəsi olmasa da, dünyanın xəzinələrini ayaqlarının altında hiss edirmiş kimi gedər hədəfinə. Bu etibarla da, o, indi nə durumda olursa olsun daşıdığı bayrağın sabah yüksəlib göylərdə dalğalanacağından şübhə etmir.

Dünən müasirləri sürünərkən də o, yenə belə idi. Didik-didik edirdi əşya və hadisələri dincəlməyin nə olduğu bilmədən, digərləri hər şeyi uzaqdan seyr edərkən o, hər gün yeni təsbitləri ilə yeriyirdi varlığın özünə və özlərin də özünə doğru. Bir dövrdə belə qürurla gedərkən niyə birdən birə dayandıq bilmirik, amma bu gün bizim o möhtəşəm mirasımızı başqalarının sahib olduğu aşkardır. Bəli, bu dəfə biz dayandıq onlar yeridi; yeridi və kökü bizə aid olan əsasları dəyərləndirərək necə kəşflərə imza qoydular. Hər şeyin özünə, əsasına çata bilməsələr də, çağın elm və texnologiya xariqələrinin arxasında onların olduğu şübhəsizdir..

Biz uzaq keçmişimiz etibarilə çox parlaq, indi isə zavallılardan da zavallı bir kimsə olmağımıza müqabil; onlar, o qaranlıq keçmişlərindən intiqam alırmış kimi əllərində elm məşələsi bizdən çox öndədir və insana dəyər verməkdə olmasa da, elm və araşdırmadakı yüksəlişləri ilə lovğalanırlar. Bizə nə oldu ki, bu qədər arxada qaldıq. Axı çox möhkəm bir keçmişimiz, güclü və həmişə etibarlı dinamiklərimiz, elmi və araşdırmanı ibadət sayan bir dinimiz vardı, bu baxımdan da, nə elmlərə, nə də varlıq və hadisələrə heç də yad deyildik. Ancaq necə isə cəhalətə, tənbəlliyə yenildik, sonra isə bizi məhv edən təqlidçiliyə ilişib qaldıq.

Nə günlər idi, biz özümüz idik, bütün araşdırmalarımız da bizim idi. İbadət sayardıq düşünməyi, araşdırmağı və öyrətməyi. Azad düşüncəli və haqqa çatmaq əzmi ilə gərilən minlərlə elm aşiqi şəhid vermişdik. Hər sahədə fəal idik. Haqqın kainat kitabındakı şifrələrini həll etmək yolunda yarışardıq.

İlk Müsəlmanlar yer üzündə İslamiyyəti nəşr edərkən bir tərəfdən bütün himmətləri ilə könülləri ziyalandırmağa çalışar və insanlara o dövrdə hakim olan istibdadlardan uzaqlaşma yollarını göstərər, digər tərəfdən isə olduqları hər cəmiyyətə yeni bir elm anlayışı, təfəkkür tərzi və araşdırma üsulu təqdim edərdilər. İslamın zühurundan bir əsr keçməmişdi ki, fironluqlar dağılıb getdi və hər bucaqda haqq və ədalətin bayrağı dalğalanmağa başladı. Bütpərəstliyin yerinə tövhid düşüncəsi və Allaha qulluq keçərkən təqlidçiliyin əvəzinə isə elm və araşdırma arzusu hakim olmuşdu.

O gün hər elm, elm qəbul edilir və hamısı da bu eşq və arzudan nəsibini alırdı. Bir tərəfdə alət və bəlağət elmləri, təfsir, hədis, fiqh, usuli hədis və usuli din kimi elmlər yeni bir dini sistemin, bir həyat fəlsəfəsinin və axirət mülahizəsinin dili kimi meydana çıxarkən, digər tərəfdən də riyaziyyat, həndəsə, kimya, tibb, astronomiya, kənd təsərrüfatı və şəhərsalma... kimi bir çox fənn həmin günlərə qədər yaxşı tanınmayan fərqli bir çərçivədə yenidən icad edilirdi. O dövr üçün bu elm sahələrinin hamısında araşdırma sevdalısı bir xeyli mütəfəkkir və filosof göstərmək mümkündür: Muhamməd b. Zəkəriyya ər-Razidən (doğuş ili - 864) Kufəli Cabirə (d. 815), Fərabidən (d.870) İbni Sinaya (d.980), Fəzaridən (d.796) Bəttaniyə (d.858), İbn Yunusdan (d.950) Zəhraviyə (d.936), Qəzzalidən (d.1058) İbn Rüşdə (d.1126) qədər daha yüzlərlə dahi... bizim burada işarə etdiklərimiz, kimya, riyaziyyat, həndəsə, tibb, astronomiya, musiqi, fiqh, usuli fiqh, təsəvvüf.. kimi elm sahələrində sistem qoyan alim, mütəfəkkir, filosof və kaşiflərdən sadəcə bir neçəsidir. Bunların insanlara ərməğan etdikləri əsərlər çağları aşacaq keyfiyyətdə və Qərb Renesansına rəhbərlik edəcək mahiyyətdədir. Bunun belə olduğu bəziləri qəbul etməsə də, elm dünyası bu mövzuda fərqli düşünməkdədir.

Bir az araşdırılsa görərik ki, o dövrün elm aşiqlərinin araşdırmaları hal-hazırda qəbul edilmiş kəşflərin ya eynisi, ya da çox yaxın nəticələridir. Elə buna görə də hələ Qərb dünyasında elm yönü ilə qaranlıq dönəm olduğu halda, yeni parıldayan İslam dünyasındakı Fəzari, Bəttani, Cabir kimi alimlərin əsərləri müasir elmin inkişaf etməsinə işıq salmışdır. Ay və günəş tutulmalarının dövri olduğunu təsbit edən məşhur Ali bin Yunus ilə dahi Azərbaycan mütəfəkkiri Nəsirəddin Tusi, “Zici İlxani”si ilə zamanı ölçən, ulduzların yerlərini müəyyən edən və saatlarda rəqqas tətbiqini həyata keçirən o əsrlərin ən şanlı astonomlarıdırlar.

Bu elm aşiqləri bizim dünyamızda çox tanınmasalar da, Qərbin münsif elm dünyası bu insanları həm yaxşı tanıyır, həm də onların bir rəhbər olduqlarını qəbul edirlər. Elm adamları Lablasın İbn Yunus və Battaninin müşahidələrindən yararlandığını söyləyirlər. Qərb dünyası əsrlərlə İbn Yunus və Battaninin sistemlərindən istifadə etmiş, universitetlərində İbn Rüşdün fəlsəfəsini, İbni Sina və Razinin tibb kitablarını tədris etmiş, Zəhravinin cərrah üsullarını tətbiq etmişlər. Göz anatomiyası ilə əlaqəli köhnə düşüncələri yıxaraq onların yerinə çağdaş bilgilərə çox yaxın təsbitləri olan əl-Hazini elm dünyasında tanımayan yoxdur.

Müsəlmanlardakı bu elm və araşdırma eşqi, yalnız yuxarıda söylədiklərimizlə qurtarmır; onlar, ədəbiyyatdan digər sənət sahələrinə, kənd təsərrüfatından bağbanlığa, suvarma üsullarından meyvə peyvəndinə qədər o dövrdə bilinməyən bir çox mövzunun rəhbərləri olmuşlar. Dünyanın Yunan mifologiyası ilə ovunduğu vaxtda Şərq öz zəngin üslubu ilə Qərbi sanki tilsimləmişdir. Avropa millətlərinə Şərq mədəniyyətini ilk dəfə Əndülüs Müsəlmanları təqdim etmişdilər. Bağ-bağça dizaynı, şəlalələr və s. ilə avropalılara yeni bir mədəniyyət bəxş etmişdilər.

İlk Müsəlmanların elm öyrənmə, araşdırma və öyrətmə eşqi o qədər güclü idi ki, dünyanı bu araşdırmaları ilə sanki bir cənnət dəhlizi halına çevirmişdilər. Ancaq müasir dövrə yaxınlaşarkən bu arzu get-gedə söndü. O beyin fırtınaları dayandı və hər şey tərsinə çevrildi. Elə bil bu millətdə öldürücü bir yorğunluq yaşanmağa başladı. Keçmişdə cahil olub və bizim gözümüzə baxan cəmiyyətlər indi elmi səviyyələri, araşdırma ciddiyyətləri, maddi tərəqqi və texnoloji üstünlükləri ilə bizə meydan oxumağa başladılar. Görəsən bu nöqtəyə necə gəldilər? Bütün dünyaya göstərdikləri gücü necə qazandılar? Bütün bunların bir qısa cavabı var: Dünən bizim keçdiyimiz yollardan keçərək..!

Bu etibarla bizə və bütün təhsil verənlərə yalnız insanlarda soylarını tanıma həqiqətini oyandırmaq və bir də onları araşdırma əzm və arzusu ilə şahlandırmaq qalır. Ancaq belə bir şeyi bacarmaq üçün özünü haqqa həsr etmiş qərəzsiz, əvəzsiz və heç bir qayğı qarşısında sarsılmayacaq qədər ürəkli insanlara ehtiyac olduğu bir həqiqətdir. Onların şəxsi, ailəvi, siyasi və iqtisadi hər hansı bir mənfəət mülahizəsi olmadığı kimi hər cür bəşəri ehtiraslardan da uzaq olmalıdırlar.